Odrzucenie spadku z długami — sześć miesięcy i pułapka z dziećmi

Sześć miesięcy — od kiedy właściwie

Termin wynosi sześć miesięcy, ale nie liczy się od śmierci spadkodawcy, tylko od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Dla dzieci zmarłego to zwykle dzień śmierci. Dla dalszej rodziny — dzień, w którym dowiedzieli się, że bliżsi krewni spadek odrzucili. Każdy krąg ma więc własny termin, a to oznacza, że sprawa potrafi ciągnąć się latami, przechodząc przez kolejne osoby.

Jeżeli termin upłynie bez oświadczenia, skutek następuje z mocy prawa: spadek zostaje przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza. To rozwiązanie znacznie łagodniejsze niż dawniej, bo odpowiedzialność za długi jest wówczas ograniczona do wartości czynnej spadku. Nie znaczy to jednak, że można spać spokojnie — przy spadku, w którym są same długi, lepiej odrzucić niż wchodzić w postępowanie o spis inwentarza.

Gdzie i jak się odrzuca

Oświadczenie składa się przed notariuszem albo przed sądem — właściwy jest sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a dla mieszkańców Bytomia i Zabrza będzie to zwykle Sąd Rejonowy w Bytomiu albo w Zabrzu. Droga notarialna jest szybsza; notariusz sam przesyła protokół do sądu spadku. Oświadczenie jest nieodwołalne.

Pułapka: udział spada na dzieci

Spadkobiercę, który odrzucił spadek, traktuje się tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Jego udział przechodzi więc na jego zstępnych — czyli na dzieci, a jeśli one też odrzucą, na wnuki. Jeżeli dzieci są pełnoletnie, składają oświadczenia samodzielnie i mają własny sześciomiesięczny termin. Problem zaczyna się przy małoletnich.

Odrzucenie w imieniu dziecka

Zasadą jest, że odrzucenie spadku w imieniu małoletniego przekracza zakres zwykłego zarządu jego majątkiem i wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego. Od kilku lat obowiązuje jednak istotny wyjątek: zgoda sądu nie jest potrzebna, jeżeli spadek odrzuca rodzic w imieniu dziecka, sam wcześniej spadek odrzucił, a pozostałymi spadkobiercami są jego rodzeństwo lub rodzice. W typowej sytuacji rodzinnej — odrzucenie po dziadku przez ojca, a potem przez wnuki — pozwala to załatwić sprawę u notariusza w jednym podejściu.

Gdy wyjątek nie działa, trzeba złożyć wniosek do sądu rodzinnego. Tu druga ważna zmiana: na czas trwania postępowania o zezwolenie bieg sześciomiesięcznego terminu ulega zawieszeniu. Wcześniej zdarzało się, że rodzice tracili termin, czekając na wyznaczenie posiedzenia. Nie zwalnia to jednak z pośpiechu — wniosek trzeba złożyć przed upływem terminu.

Co, jeśli termin już minął

Zostaje instytucja uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia w terminie. Wymaga wykazania, że upływ terminu był następstwem błędu lub groźby — najczęściej błędu co do stanu spadku, czyli przekonania, że długów nie ma, opartego na usprawiedliwionych okolicznościach. Sama niewiedza o terminie ani zaniedbanie nie wystarczą. Oświadczenie składa się przed sądem, który je zatwierdza, w terminie roku od wykrycia błędu.

Dwie rzeczy, o których warto wiedzieć

Odrzucenie nie chroni przed własnymi wierzycielami. Jeżeli spadkobierca odrzucił spadek wartościowy z pokrzywdzeniem swoich wierzycieli, mogą oni żądać uznania odrzucenia za bezskuteczne — mają na to sześć miesięcy od dowiedzenia się o nim.

Odrzucenie a zachowek. Odrzucenie spadku nie jest tym samym co wydziedziczenie i nie zawsze zamyka kwestię zachowku wobec innych osób. To osobny temat, który opisuję w tekście o zachowku.

Co przygotować

• Akt zgonu spadkodawcy
• Dokumenty potwierdzające pokrewieństwo, w tym akty urodzenia dzieci
• Wszystko, co wiadomo o długach — pisma od wierzycieli, komorników, banków
• Informację, kto jeszcze należy do kręgu spadkobierców i czy ktoś już odrzucił
• Datę, w której dowiedzieli się Państwo o powołaniu do spadku — to od niej liczy się termin

Jeżeli w rodzinie jest kilkoro dzieci i wnuków, warto zaplanować kolejność oświadczeń od razu dla wszystkich. Więcej o prowadzeniu takich spraw piszę na stronie spraw spadkowych, a o kosztach w artykule ile kosztuje sprawa spadkowa.

Najczęstsze pytania

Od kiedy liczy się sześć miesięcy na odrzucenie spadku?

Od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania — dla dzieci zmarłego zwykle od dnia śmierci, dla dalszej rodziny od dnia, w którym dowiedzieli się, że bliżsi krewni spadek odrzucili.

Co się stanie, jeśli nie złożę żadnego oświadczenia?

Spadek zostanie przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza, czyli z odpowiedzialnością za długi ograniczoną do wartości czynnej spadku. Przy spadku złożonym z samych długów odrzucenie jest jednak prostsze.

Czy po moim odrzuceniu dług przejdzie na dzieci?

Tak. Spadkobiercę, który odrzucił spadek, traktuje się tak, jakby nie dożył jego otwarcia, a udział przechodzi na jego zstępnych. Dlatego oświadczenia trzeba zaplanować dla całej rodziny.

Czy potrzebna jest zgoda sądu na odrzucenie spadku za dziecko?

Zasadniczo tak, ale nie jest potrzebna, gdy rodzic sam wcześniej odrzucił spadek, a pozostałymi spadkobiercami są jego rodzeństwo lub rodzice. W pozostałych przypadkach konieczny jest wniosek do sądu opiekuńczego.

Czy termin biegnie w czasie oczekiwania na zgodę sądu?

Nie. Na czas trwania postępowania o zezwolenie sądu opiekuńczego bieg sześciomiesięcznego terminu ulega zawieszeniu. Wniosek trzeba jednak złożyć przed jego upływem.

Czy da się coś zrobić po upływie terminu?

Można uchylić się od skutków niezłożenia oświadczenia, jeżeli było ono następstwem błędu lub groźby — najczęściej usprawiedliwionego przekonania, że spadek nie jest zadłużony. Oświadczenie zatwierdza sąd, a termin wynosi rok od wykrycia błędu.