Komu przysługuje zachowek
Zachowek należy się wąskiemu kręgowi osób: zstępnym spadkodawcy — czyli dzieciom, a gdy ich nie ma, wnukom — małżonkowi oraz rodzicom, przy czym rodzice tylko wtedy, gdy byliby powołani do spadku z ustawy. Rodzeństwu zachowek nie przysługuje nigdy, nawet jeśli w konkretnej sytuacji odziedziczyłoby cały majątek z ustawy.
Kluczowe jest to, że o zachowku mówimy wtedy, gdy uprawniony nie otrzymał należnej mu części — czy to w drodze dziedziczenia, czy zapisu, czy darowizny za życia spadkodawcy. Jeżeli otrzymał mniej, niż mu się należy, może żądać uzupełnienia do wysokości zachowku.
Ile wynosi zachowek
Zasadą jest połowa wartości udziału spadkowego, który przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Wyjątek dotyczy dwóch grup: jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo małoletni, zachowek wynosi dwie trzecie tego udziału.
Prosty przykład: spadkodawca miał dwoje pełnoletnich dzieci, cały majątek zapisał w testamencie jednemu z nich. Przy dziedziczeniu ustawowym każde dziecko dostałoby połowę. Pominięte dziecko może więc żądać połowy z połowy, czyli jednej czwartej wartości spadku.
Darowizny doliczane do spadku
Tu leży sedno większości spraw o zachowek, bo majątek często rozdano jeszcze za życia. Do podstawy obliczenia zachowku dolicza się darowizny uczynione przez spadkodawcę, i to według reguł, które warto znać.
Darowizny na rzecz osób uprawnionych do zachowku oraz spadkobierców dolicza się bez ograniczenia czasowego — nieważne, czy nastąpiły dwa lata, czy trzydzieści lat przed śmiercią. Darowizny na rzecz osób trzecich dolicza się tylko wtedy, gdy zostały dokonane w ciągu ostatnich dziesięciu lat przed otwarciem spadku. Nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych.
W praktyce oznacza to, że przepisanie mieszkania jednemu dziecku dwadzieścia lat przed śmiercią nie chroni go przed roszczeniem rodzeństwa. To najczęstsze nieporozumienie, z jakim spotykam się w sprawach spadkowych w Bytomiu i Zabrzu, gdzie mieszkania w rodzinach przekazuje się z pokolenia na pokolenie właśnie w formie darowizny.
Ile jest czasu na pozew
Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem pięciu lat. Moment, od którego liczy się ten termin, zależy od tego, przeciwko komu kierowane jest roszczenie: wobec spadkobiercy testamentowego — od ogłoszenia testamentu, wobec obdarowanego — od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.
Pięć lat brzmi jak dużo, ale sprawy spadkowe mają to do siebie, że rodziny przez lata próbują dogadać się po dobroci. Widziałem wiele spraw, w których roszczenie przedawniło się w trakcie takich rozmów.
Wydziedziczenie — kiedy jest skuteczne
Spadkodawca może pozbawić uprawnionego zachowku, ale tylko z przyczyn wskazanych w Kodeksie cywilnym i tylko wtedy, gdy przyczynę wydziedziczenia wskaże w testamencie. Ustawa wymienia trzy sytuacje: uporczywe postępowanie wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, dopuszczenie się względem spadkodawcy lub jego najbliższych umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci, oraz uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych.
Samo napisanie w testamencie „wydziedziczam syna” nie wystarczy. Brak wskazania przyczyny albo przyczyna nieodpowiadająca ustawowym podstawom oznacza, że wydziedziczenie jest bezskuteczne, a zachowek nadal przysługuje. To bardzo częsta wada testamentów pisanych samodzielnie.
Gdzie złożyć pozew i ile to kosztuje
Pozew o zachowek kieruje się przeciwko spadkobiercy lub obdarowanemu, do sądu właściwego według miejsca zamieszkania pozwanego. Przy wartości przedmiotu sporu do stu tysięcy złotych właściwy jest sąd rejonowy, powyżej — sąd okręgowy.
Opłata od pozwu wynosi 5% wartości dochodzonej kwoty. Przy roszczeniu na sto tysięcy złotych to pięć tysięcy opłaty. Osoba, której sytuacja majątkowa na to nie pozwala, może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych — w całości albo w części.
Rozłożenie na raty i obniżenie zachowka
Od nowelizacji Kodeksu cywilnego zobowiązany do zapłaty zachowka może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia na raty, a w wyjątkowych wypadkach obniżenia jego wysokości. Sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową obu stron. Wprowadzono też możliwość zrzeczenia się zachowku w umowie ze spadkodawcą — wcześniej można było zrzec się tylko dziedziczenia jako takiego.
To istotne dla obu stron sporu. Osoba, która odziedziczyła mieszkanie i ma zapłacić kilkadziesiąt tysięcy zachowka, nie zawsze musi je sprzedawać.
Co przygotować
- Akt zgonu spadkodawcy
- Testament, jeśli jest, albo postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku
- Dokumenty dotyczące darowizn: akty notarialne, umowy
- Informacje o składnikach majątku i ich przybliżonej wartości
- Dane osób uprawnionych i spadkobierców
Pierwsze spotkanie służy oszacowaniu, jaka kwota realnie wchodzi w grę i czy roszczenie nie jest przedawnione. To dwie rzeczy, które przesądzają o sensie całej sprawy.
Najczęstsze pytania
Komu przysługuje zachowek?
Zstępnym spadkodawcy, małżonkowi oraz rodzicom, jeżeli byliby powołani do spadku z ustawy. Rodzeństwu zachowek nie przysługuje.
Ile wynosi zachowek?
Co do zasady połowa wartości udziału spadkowego przypadającego przy dziedziczeniu ustawowym. Dwie trzecie, gdy uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy.
Czy darowizna sprzed wielu lat chroni przed zachowkiem?
Nie, jeżeli obdarowanym był spadkobierca lub osoba uprawniona do zachowku — takie darowizny dolicza się bez ograniczenia czasowego. Darowizny na rzecz osób trzecich dolicza się z ostatnich dziesięciu lat przed otwarciem spadku.
Ile czasu jest na pozew o zachowek?
Pięć lat — od ogłoszenia testamentu przy roszczeniu wobec spadkobiercy testamentowego albo od otwarcia spadku przy roszczeniu wobec obdarowanego.
Ile kosztuje pozew o zachowek?
Opłata sądowa wynosi 5% dochodzonej kwoty. Możliwe jest złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych.
